Mộng mơ xã tắc đàn

 

MỘNG MƠ XÃ TẮC ĐÀN

 

Nguyễn Hùng Vĩ
(Giảng viên Khoa Văn học)


dan-xa-tac-2Đàn xã tắc đã được công nhận là Di tích lịch sử. Tuy nhiên, từ khi khai quật đến nay, vẫn còn nhiều ý kiến trái chiều nhau. Vậy nó có phải là một nghi án lịch sử mới, một cơn mơ khoa học.

Mộng với mơ là căn tâm thần kinh của con người. Những tác động nội căn, ngoại cảnh được ngũ quan tiếp nhận, thần kinh lưu tích, chợt tắt đỏ khi người ta ngủ tạo ra mộng mơ. Mộng mơ cũng là căn tính của nghệ sĩ, trí thức vì họ là “nhân sinh thức tự đa ưu hoạn” như Tô Đông Pha từng viết. Từ mộng mơ, nhiều khi cũng làm nên những phát kiến diệu kì. Độ chập ngẫu nhiên của vô thức làm lóe sáng một định đề ý thức. Theo tôi, cuộc đi tìm Đàn xã tắc có đủ yếu tố của một cơn mơ mộng. Vô cùng ít ỏi những thông số khả tri nhưng ta vẫn mộng mơ đi tìm vì một áp lực nội sinh, ngoại chế nào đó. Và vì trước hết, đó là nghiệp của ta.

Có thể bắt đầu từ những ghi chép trong Việt sử lược, tác phẩm mang nhiều dấu vết đời Trần, về việc vua Lý Thái tông năm 1048, tháng 3, lập “xã đàn” ở ngoài cửa Trường Quảng để làm nơi bốn mùa cúng tế, cầu được mùa (Lập xã đàn vu Trường Quảng môn ngoại, tứ thời kỳ cốc). Đến Đại Việt sử kí toàn thư, hoàn thành đời Lê, thì cái xã đàn kia bỗng chốc biến thành “xã tắc đàn”, thành ra là “lập đàn xã tắc ở ngoài cửa Trường Quảng, bốn mùa cầu đảo cho mùa màng” (Lập xã tắc đàn vu Trường Quảng môn ngoại, tứ thời kỳ cốc).

Chính sử chép về nhà Lý dài mênh mông nhưng duy nhất chỉ mỗi chỗ bé xíu đó là có chữ xã đàn hoặc xã tắc đàn mà thôi. Tuyệt nơi khác không thể có. Biết tin cuốn sử nào đây khi mà xã đàn và xã tắc đàn về nghĩa có chỗ giao nhau nhưng cũng nhiều chỗ xa nhau lắm. Nếu ghi là xã đàn thì dù là người giàu tưởng tượng cũng khó mà liên hệ trường nghĩa của nó với quốc gia, dân tộc, triều đại, tổ tiên lắm. Còn nếu là xã tắc đàn thì trí tưởng tượng tha hồ bay bổng vì ai ai cũng thuộc làu câu thơ nhà Trần sau này: “Xã tắc lưỡng hồi lao thạch mã” hoặc câu văn Nguyễn Trãi, thời Lê, trong Đại cáo bình Ngô: “Xã tắc từ đây vững bền/Giang sơn từ đây đổi mới”. Nhưng thôi ta cứ mộng mơ, lấy cái nghĩa phiếm chỉ văn chương làm kim chỉ nam mà đi tìm cái sự vật thật của sử kí chép. Khó như đuổi bóng bắt hình. Đó là một cái khó.

Nhưng thôi, dễ tính một tí, cứ coi xã đàn cũng là xã tắc đàn đi. “Xã thần” là thổ công, thổ địa, hậu thổ. “Tắc thần” là thần lúa, thần lương thực, thần mùa màng nông nghiệp…Nhưng còn “đàn” là gì vậy? Các từ điển đều thống nhất gọi đó là: Thời xưa, nó hoặc là chỗ đất người ta dọn sạch rưới nước hoặc rượu, hoặc là chỗ đất người ta đắp tạm nên,  hoặc là chỗ đất người ta đóng gỗ cừ để cúng tế hoặc diễn lễ. Thế thôi. Nó khác với “đài” là phải xây dựng khá cố định. Trời ơi! Đã ngót 1000 năm trôi qua, bây giờ đi tìm một chỗ đất tạm bợ như vậy thì khó biết dường nào. Nhưng mộng mơ ai cấm ta đừng. Đi tìm là tìm chứng cứ đất và gỗ, những thứ vốn rất dễ hỏng nát cùng thời gian. Nếu gặp gạch thì sao? Thì cứ coi là nền tảng của nó vậy, đóng gỗ xuống gạch chứ làm sao nữa. Mộng mơ mà.

Mà này, nhà Lý trọng nông lắm, cầu mùa, cầu mưa, cầu tạnh, cầu thần nông… nhiều lắm. Nhưng khổ nỗi là họ cầu nơi khác với kiểu khác với sự cầu ở xã tắc đàn kia. Tuyệt đối không lóe lên hi vọng nào là họ, sau cái năm 1048 lập đàn ấy, còn dùng lại đàn này một lần nào nữa cả. Có nghĩa là họ không tu bổ tu sửa, đắp/đóng nó lại lần nào. Nó như biến khỏi ý thức của giới sử học phong kiến vốn cẩn trọng với việc vua làm. Thế mới khó cho cuộc đi tìm chứ. Tại sao vua sau không tiếp bước tiên vương cái công việc quan trọng đó nhỉ? Hay nó không quan trọng như ta nghĩ?. Không! Hãy cứ hi vọng.

Có phải thế này không? Là vì sau khi “lập đàn”, không rõ cầu cúng thế nào mà 7 năm còn lại đời vua Lý Thái tông, chỉ thấy nước to, lụt lội, động đất, dân làm phản, đất biên cương Đại Việt bị lấn chiếm… nên các vua sau bỏ nó đi. Đó là những trang sử kí u buồn và loạn lạc. Ngoài thành mà bị lụt lội (có khi 2 tháng ròng như năm 1053) thì ở chỗ thấp, đất và gỗ chịu sao thấu. Thật khó khăn cho công việc đi tìm.

Nhưng mộng mơ vẫn giục ta đi, địa danh Xã Đàn còn đó, dù ta biết rằng, từ thôn, hương, huyện, châu, kinh sư đều có thể lập ra cái chỗ để tế thổ công, thổ địa, hậu thổ, gọi là “xã đàn” cả. Và ta đã gặp, không phải là đất và gỗ, mà là gạch và một số thứ khác. Đây rồi, công nhận Di tích ngay để giữ gìn dấu hiệu. Và thế là ta giữ lấy nó như giữ giấc mơ rất mơ mộng của mình. Xã-Tắc mà lại. Giấc mơ vẫn tiếp tục cơ mà.


Hà Nội, 30/4/2013

 

Top