Nguyễn Hùng Vĩ - Về bài Quan họ Phùng quan xuân hội

VỀ BÀI QUAN HỌ PHÙNG QUAN XUÂN HỘI

Nguyễn Hùng Vĩ

Đáng lẽ khi viết về bài Phùng quan tế hội thì phải viết luôn về bài Phùng quan xuân hội vì bài sau là bài đối của bài trước. Làm như vậy mới trọn đôi. Tuy nhiên, bài sau có cái khó của nó mà người trong nghề mới thông cảm được nên cần cẩn thận lùi lại chút e không thừa. Trong đối đáp, ai cũng đều hiểu là “xuất đối dị, đối đối nan”, nghĩa là xuất đối thì bao giờ cũng dễ hơn vì ngoài việc có sự chuẩn bị từ trước thì còn là sự cảm hứng nguyên khai của người xuất đối. Còn người đối đối luôn ở thế bị động. Trong hát đối đáp cũng vậy. Bài Phùng quan tế hội là một bài nổi tiếng khó vì từ tuồng đi vào dân gian, hát có bài bản và mang tính bác học. Người đối bị đẩy vào tình thế phải đối điệu, đối nghĩa và đối lời, có nghĩa là phải nương theo làn điệu, cùng trường nghĩa và cũng phải sử dụng Hán-Việt và lấy ngữ liệu thơ ca cổ điển phương Đông. Trong tình thế này, tính nhất quán của một văn bản khó lòng đạt tới như bài Phùng quan tế hội (là bài ra). Trong hát đối đáp thì không giống như chiến trận, một mất một còn, mà người ta đối, ngoài thi tài hoặc giật giải, thì còn là giao lưu, tôn trọng bạn hát và nâng đỡ cho nhau. Thế mới là “nhất lịch sự” của lối chơi quan họ. Cho nên “chúng em” có “non dại” nhỡ nhời thì cũng nhờ bên ấy “dổ mạ” mà bên này “cấy dặm” vậy. Ra đối giỏi là khuyến khích sự hô ứng để tìm tri âm tri kỉ. Người ta lượng cả mà chấp nhận, khen lao nhau.

Bài Phùng quan xuân hội được ghi lại như sau:

-Phùng quan xuân hội í i kiến i i xuân ư hừ ứ hoa i i ì í i (hương i i hạ í a dương quỳ, hương i i hạ í a dương quỳ là nhất bất tương ly i.

-Độc tiếu thanh phong kẻ hàm minh nguyệt a í i ì i  nữ nhân đồng tâm hàm vi í i i í i duyên tương ngộ như í i điểu tương ư hừ ứ phi í i duyên lý chi sở nguyện a í i thời bất kiến như a đồng tâm, thời bất kiến như a đồng tâm.

-Thời hồ thời hồ xuân lai xuân khứ a í i kỷ tín lại xuân lại vị kiến hề chi mộng trung quân chi hữu á a tình cộng thúy vân thời bất kiến như đồng tâm.

(Bản ghi trong sách 200 bài quan họ đối đáp – Trung tâm văn hóa tỉnh Bắc Ninh. 2009. Người hát: Nguyễn Thị Phức. Người dạy Nguyễn Thị Dung).

Chúng tôi dựa trên lời hát mà tái lập “văn” của bài như sau:

1. Phùng quân xuân hội kiến xuân huê

2. Hướng dương quỳ nhất bất tương ly

3. Độc tiếu thanh phong, kê hàm minh nguyệt

4. Nữ nhân đồng tâm.

5. Duyên lý sở nguyện, bất kiến đồng tâm.

6.Đồng tâm tương ngộ như điểu tương phi

7. Thời hồ thời hồ xuân lai xuân khứ

8. Kỉ độ xuân lai vị kiến mộng trung quân

9. Hữu tình bất kiến như nhi đồng tâm.

Dịch nghĩa:

Hội xuân gặp người cùng ngắm hoa xuân

Như hoa quỳ hướng dương không lúc lìa nhau

 Đêm riêng cười với gió mát, cho tới khi gà say gáy ánh trăng trong

Chúng em một lòng.

Duyên đà sở nguyện sao chưa gặp người đồng tâm.

Duyên tương ngộ mà cùng lòng thì như chim kia ta cùng bay đôi

Thời gian ơi thời gian, xuân đến rồi xuân đi

Như mấy độ xuân về không thấy người trong mộng

Đã có tình với nhau thì dù không thấy người ta vẫn là đồng tâm.

Giải thích:

Câu 1: Chữ quan chắc là trại từ chữ quân, tuy nhiên cũng có thể hiểu quan đây là gọi tắt quan họ. Chúng tôi chọn một khả năng hiểu. Xưa chắc là hát huê vì kị húy bà Nguyễn Thị Hoa, mẹ vua Thiệu Trị, nay hát là hoa cũng được. Hát huê thì gần âm với ly ở câu sau để hiệp vận.

Câu 2: Các cụ hát hương e là vì làn mà trại, hướng thì trọn nghĩa. Chữ hạ là âm đệm.

Câu 3: Chữ kẻ chắc là chép quốc ngữ bị nhầm. thì trọn ý. Cổ thi có câu: Kê thanh mao điếm nguyêt, Nhân tích bản kiều sương tả trời đêm vào lúc rạng sáng (bài Thương Sơn tảo hành  của Ôn Đình Quân thời Vãn Đường), Nguyễn Du phỏng ra là Tiếng gà điếm nguyệt, dấu giày cầu sương. Ở đây muốn tả người đi hội xuân gặp nhau cùng ngắm hoa xuân và đối đáp từ hết ngày sang hết đêm.

Câu 8: Chữ lại chắc là nhầm. Tái lập lai thì rõ hơn. Còn kỉ tín thì vô nghĩa quá. Thay tín bằng độ thì nghĩa đảm bảo lắm.

Bài hát, dù bị đặt vào tình thế đối, song ta thấy được tài năng của các nghệ nhân xưa trên vùng Kinh Bắc, vẫn tình tứ thiết tha, vẫn lề lối lễ nghĩa, hình ảnh vẫn chan chứa và mang tính biểu hiện cao. Trên đây là một khả năng tái lập lời văn của chúng tôi, chỉ mong để hiểu và hi vọng là hợp lý Với một bài mà nhiều thế hệ đã cho là khó thì không mong là đúng hoàn toàn. Không quản hẹp hòi về chữ nghĩa, vì sự biết ơn các cụ, các nghệ sĩ đàn anh đàn chị khóa I Đoàn Dân ca Quân họ Bắc Ninh đã dạy dỗ và tin tưởng mà cố gắng giải nghĩa. Mong được sự góp ý để hoàn thiện hơn.

Hà Nội 14-11-2013. Sắp ngày Hiến chương nhà giáo, tri ân các thầy.

Top