HỒNG HỒNG TUYẾT TUYẾT: Mấy điều về văn bản, chuyện phiếm chỉ và chuyện tên riêng

HỒNG HỒNG TUYẾT TUYẾT:  Mấy điều về văn bản, chuyện phiếm chỉ và chuyện tên riêng.

Nguyễn Hùng Vĩ.

 

    Bài hát nói của Cụ Dương Khuê - mà chúng ta đã quen với cái tên dân dã “Hồng hồng tuyết tuyết” - có nhiều dị bản. Việc tiếp cận để phân tích, bình luận tác phẩm này cũng có nhiều ý kiến khác nhau. Về cơ bản, nhiều người nghiên cứu hiện nay thường dựa vào một bản ghi nào đó rồi đưa ra ý kiến của mình, thậm chí, họ dựa vào những câu mà Cụ không hề viết và cứ thế nhận định tư tưởng nghệ thuật của tác giả.

    Chúng tôi nghĩ rằng, việc xem lại quá trình ghi chép các dị bản tác phẩm này là điều cần nên làm để chúng ta có sở cứ hơn khi khi đưa ra các nhận xét về nó.

    Thời gian và tính chất của bản ghi tác phẩm được chúng tôi đặc biệt chú ý để không chỉ nhằm mục đích tái lập một bản gần với lời Cụ Dương Khuê nhất (như chúng ta vẫn đang làm với Truyện Kiều của Nguyễn Du) mà qua đó theo dõi từ các dị bản đó, người ta đã từng bước “tiếp nhận” nó như thế nào.

    Tài liệu ghi chép thì nhiều, chúng tôi chỉ chọn những tài liệu được nhiều người quan tâm nhất, thường được trích dẫn hoặc tiếp thu trong nghiên cứu.

    - Văn bản Hán Nôm có bài hát nói của Dương Khuê là Vân Trì thi thảo, kí hiệu lưu trữ Viện nghiên cứu Hán Nôm là VHv 2482 (loại sách sưu tầm). Sách chép thơ ca của Cụ Dương Khuê. Đây là tác phẩm được Từ điển văn học (bộ mới) ghi nhận. Bài chúng ta đang quan tâm có đầu đề là Tuyết nương, được chép sau các bài Tặng Cúc nương, Tặng Phong Vân xã Phẩm nương, Tặng Tĩnh nương, Tặng Ngọ nương, Tặng Tuyên nương, Phẩm nương vãn Trấn Quốc tự hành hương nhân hí tác dĩ thị, Tặng Ngọ nương, Tặng Phẩm nương. Văn bản được phiên như sau:

TUYẾT NƯƠNG.

Hồng hồng tuyết tuyết

Nhớ ngày nào chửa biết chi chi

Mười lăm năm thấm thoắt có xa gì

Ngảnh mặt lại đã tới kì tơ liễu

Ngã lãng du thời quân thượng thiếu                                                                  

Quân kim tương hứa giá ngã thành ông

Cười cười nói nói tương phùng

Mà bạch phát hồng nhan chừng ái ngại

Riêng một thú thanh sơn đi lại

Khéo ngây ngây dại dại mấy tình

Đàn ai một tiếng dương tranh.

     Chúng tôi để cuốn này lên trước vì nó chuyên ghi những sáng tác của Cụ Dương Khuê. Trong bản này, câu thứ 5 và thứ 6 thường rơi vào đối liên thì ở đây không chặt chẽ nhưng ý vẫn trọn. Có chữ tương ở câu 6 mới nghe lạ nhịp lạ tai nhưng ý nghĩa mạch lạc hơn, vả lại, cũng không ảnh hưởng gì đến điệu hát cả (vì khi hát có thể ngắt trọn nhịp Quân kim / tương giá hứa / ngã thành ông). Ý văn câu này là: người đã có thể sắp sửa lấy chồng được (chứ không phải người đã nhận lời lấy chồng như nghĩa của 2 chữ hứa giá).  Chịu thiệt cái sự chuẩn đối để bù cho cái sự chuẩn ý. Nếu ta đọc những lời bình luận, đo đắn sau này của Cụ Ôn Như Nguyễn Văn Ngọc trong sách Đào nương ca về tình trạng dị bản 2 câu chữ Hán trên thì sẽ hiểu hơn.

    Bản này còn giữ 2 chữ tương phùng ở câu 7 rất đúng ý văn. Nếu chuyển sang sượng sùng, ngại ngùng, ngượng ngùng, thẹn thùng… như các dị bản sau này thì về âm hát vẫn ngon, ý tứ vẫn có nhưng vấp liền mấy lỗi câu chữ: không tương ứng với cảnh gặp ở trước là “cười cười nói nói”, không có cớ cho chữ “mà” nối câu xuất hiện, lặp về ý với “ái ngại” câu sau, không ai lại nói sượng sùng/ngại ngùng/ngượng ngùng/ thẹn thùng ái ngại cả vì các nghĩa đó đã lồng vào nhau rồi. Ý hai câu văn 7,8 là: Tuy gặp gỡ cười cười nói nói đó nhưng mà bạch phát với hồng nhan thì cũng có phần ái ngại. Văn bút uẩn súc tới mức hơi câu nệ. Nhà nho cầm bút mà.

    Đó là về văn, còn khi đào nương ca lên thì mỗi chữ có thể có những nét thú vị riêng của nó. Nguyên cớ của việc tồn tại dị bản nằm ở đó. Là người thưởng đào nhiều, Cụ Ôn Như bình rằng, hai chữ tương phùng làm cho câu văn “hình như thành cầu kỳ, mất cả vẻ tự nhiên”.

    Hai chữ thanh sơn gây nhiều tranh luận và biện giải. Đến như Cụ Ôn Như Nguyễn Văn Ngọc cũng lúng túng giả định. Chúng tôi cũng đã cố gắng tra cứu các từ điển từ nguyên Hán cổ nhưng vẫn chưa khẳng quyết theo. Nay tạm cho rằng, đây là cách nói uyển ngữ của tác giả, nói tắt từ cụm từ “Thanh bố bồng sơn” chỉ chốn hý trường. Thanh bố là áo đào nương giáo phường mặc, bồng sơn (cũng như bồng lai, bồng đảo) truyền thuyết là nơi tiên ở. Cụ viết thế để né mấy chữ thú thanh lâu, thanh sam, thanh y… khiến câu văn sẽ sỗ sàng, không được ý vị, lịch lãm, mếch lòng người hát, người được tặng.

    Ngay cả việc cụ gọi các nàng nhất loạt là nương cũng nói lên điều đó. Cụ không dùng chữ đào, đào nương, cô đào, cô đầu, ả đào… để đặt tên bài như các bản ghi sau này.

 

image 4

Ảnh số 1 : Văn bản Vân Trì thi thảo

   -Cuốn thứ hai, Hán Nôm, là Vân Trì Dương đại nhân tiên sinh đối liễn tịnh thi văn, ký hiệu thư viện Viện Hán Nôm là A.3007 (loại sách Viễn đông bác cổ thuê chép), trong đó còn ghi cả các sưu tầm ca dao tục ngữ dân gian cũng như câu đối thơ văn các tác giả khác. Sau các bài Tống Ngọ nương, Chu hành, Tặng Cúc nương,  Tặng Phong Vân xã Phẩm nương, Tặng Tĩnh nương, Tặng Tuyên nương, Phẩm nương, Tặng Ngọ nương, rồi đến Tuyết nương là bài này. Văn bản thống nhất với cuốn trên chỉ câu 2 thêm chữ còn, câu thứ 6 không có chữ tương.

     Hai cuốn này xưa nhất chắc đầu thế kỉ XX, sau khi Cụ Dương Khuê mất vào năm 1902. Cuốn sau có thể chép cuốn trước nhưng cũng có thể độc lập bởi thứ tự các bài sắp xếp không giống nhau. Mỗi khả năng có một giá trị riêng của nó. Nhưng chúng tôi chưa thể chắc là nó có trước hay sau 1926 là năm tài liệu sau đây được ấn loát. Ở các bản này đều không xuất hiện các trổ mưỡu lục bát.

 

image 7

Ảnh số 2: Văn bản Vân Trì Dương đại nhân tiên sinh đối liễn tịnh thi văn

-Về chữ quốc ngữ, cuốn Văn đàn bảo giám của Trần Trung Viên (quyển thứ nhất, in lần thứ nhất, 1926, Nghiêm Hàm ấn quán, 58 phố Hàng Bông, Hà Nội). Toàn văn phần quốc ngữ như sau:

    GẶP Ả ĐẦU CŨ (Cụ Thượng Dương-vân-Trì)

    Hồng hồng tuyết tuyết.

Mới ngày nào còn chửa biết chi chi;

Mười lăm năm thấm-thoắt có xa gì,

Chợt ngảnh lại đã đến kì tơ liễu.

Ngã lãng du thời quân thượng thiếu,

Quân kim hứa giá ngã thành ông.

Cười cười nói nói thẹn thùng,

Mà bạch-phát hồng-nhan chừng ái-ngại.

Vui một thú thanh-xuân đi lại,

Khéo ngây ngây dại dại với tình.

Đàn ai một tiếng dương tranh.

    Trong bản ghi 1926 này có mấy điều đáng chú ý: Tác giả sưu tầm không cho ta biết từ nguồn nào nhưng chúng tôi coi đây là bản ghi quốc ngữ vào loại sớm nhất; nhan đề là Gặp ả đầu cũ chứ không phải là Hồng hồng tuyết tuyết; bốn chữ câu đầu, ngoài chữ Hồng đầu câu viết hoa thì 3 chữ khác không viết hoa, đem đến cho ta thông điệp là tác giả hình như không coi đó là tên riêng của cô Hồng hay cô Tuyết nào đó.

 

image 5

Ảnh số 3: Tài liệu Văn đàn bảo giám

 - Bản ghi của Ôn Như Nguyễn Văn Ngọc trong sách Đào nương ca  (Tập 1 – Theo bản: Vĩnh Long Hưng thư quán xuất bản in lần thứ nhất, Hà Nội 1932).

    Bản này cung cấp cho chúng ta nhiều thông tin thú vị. So với bản 6 năm trước đó của Trần Trung Viên có một số chữ khác đi.

    Thứ nhất, nhan đề bài thơ được đặt là Hồng Hồng, Tuyết Tuyết (Gặp cô đầu cũ). Bằng cách ghi đó, ta thấy cái tên Hồng Tuyết đã được coi như tên riêng. Tuy nhiên, tên cũ được mở ngoặc đơn và ghi lại. Coi Hồng Tuyết là tên riêng nhưng Cụ Ôn Như vẫn có chút băn khoăn. Ở phần Chữ và câu, Cụ viết: “Hồng Hồng, Tuyết Tuyết = tên cô đầu là Hồng, là Tuyết”. Song ở phần Ý và văn, Cụ lưỡng lự: “Một cô đầu mỹ danh là Hồng, một cô đầu mỹ danh là Tuyết, hay dễ chỉ một cô mà đội cái tên vừa Hồng lại vừa Tuyết”. Dường như Cụ bị câu văn ám ảnh.

    Sự băn khoăn của một nhà sưu tầm có học thuật cao, lại khá từng trải trong môi trường ca trù cho chúng ta thấy lúc đó, nếu có các ca nương mang tên Hồng, tên Tuyết thật thì cũng đã thuộc về quá khứ dù tuổi chưa hẳn là cao lắm. Có thể áng chừng họ khoảng 53 đến 59 khi vào năm 1926 và 59 đến 63 tuổi khi Cụ Nguyễn Văn Ngọc là sách Đào nương ca 1932.

    Thứ hai, qua phần viết Có bản chép, Cụ đã cho ta biết một số tình hình dị bản lúc đó:                             

     “Câu 2: Chửa biết cái = còn chửa biết. Câu 3: có xa = có lâu. Câu 5: Ngã lãng du thời = Tích ngã lãng du. Câu 6: Quân kim hứa giá = Kim quân dĩ giá. Câu 7: Sượng sùng = thẹn thùng, hay ngượng ngùng, hay tương phùng. Câu 8: Mà bạch phát hồng nhan = Mà lạ lạ, quen quen. Câu 9: riêng = vui; Thanh sơn = thanh xuân. Câu 10: Luống = khéo. Ba câu khổ xếp có bản đổi hẳn là: Giời đất có san đi mà sẻ lại, Duyên tương phùng còn mãi mãi về sau, Trắng răng đến thủa bạc đầu”.

    Bài có 11 câu thì câu đầu và chỉ một câu cuối (Đàn ai một tiếng dương tranh) là không có dị bản về chữ nhưng lại có hiện tượng thay thế bằng câu khác. Xem các dị bản, ta thấy Cụ Nguyễn Văn Ngọc khi làm sách đã có bản Cụ Trần Trung Viên trong tay.

    Việc có dị bản đối với một bài hát nói là chuyện hẳn nhiên vì đó là nghệ thuật diễn xướng. Tuy nhiên, so sánh giữa ghi chép của hai Cụ, ta thấy việc lựa chọn về chữ không gây ra nhiều sự thay đổi nghĩa lắm, trừ 1 trường hợp là Thanh sơnthanh xuân thì Cụ Ngọc vẫn có sự chưa ưng ý trong giải nghĩa.

    Thứ ba, điều này hết sức đáng chú ý. Cụ Nguyễn Văn Ngọc viết:

     “Bài này đã hát nhiều nên có người đã làm đùa mấy câu miễu đầu, tuy không cắn với bài, nhưng có phần lẳng lơ, nghe cũng được:

    Ngày xưa Tuyết muốn lấy ông,                                                                                

Ông chê Tuyết bé, ông không bằng lòng.

    Bây giờ Tuyết đã đến thì,

Ông muốn lấy Tuyết, Tuyết chê ông già”.

    Như vậy, lời miễu này không phải là sáng tác của Cụ Dương Khuê, ta không thể lấy nó để nhận định về Dương Khuê như một số người nghiên cứu đã làm được. Nó chỉ cho ta biết, tác phẩm của Cụ đã đi vào cuộc sống và biến đổi như thế nào.

     -Năm 1962, chúng ta có bản ghi của hai tác giả Đỗ Bằng Đoàn và Đỗ Trọng Huề trong cuốn Việt-Nam ca trù biên khảo (in ần thứ nhất 3000 cuốn tại nhà in Văn-Khoa, số 219 Nguyễn-Biểu, Saigon).

    Trong bản này, phần Tài liệu tham khảo, tác giả có ghi danh hai cuốn Văn đàn bảo giám (bản in 1934)  và Đào nương ca.

    Tên tác phẩm không còn dấu tích của “tặng cô đầu cũ” nữa mà ghi quyết đoán: Gặp đào Hồng đào Tuyết và chú thích: “Hồng Tuyết là tên hai cô đầu”.

    Ở phần hát nói, ngoài một vài dị tự không đáng kể, không gây sái nghĩa so với bản của Trần Trung Viên thì bản này đưa vào hai khổ mưỡu:

    I. Tuyết Ngày xưa Tuyết muốn lấy ông

Ông chê Tuyết bé, Tuyết không biết gì.

Bây giờ Tuyết đã đến thì,

Ông muốn lấy, Tuyết chê ông già.

    II.Nước nước biếc, non non xanh,

Sớm tình tình sớm, trưa tình tình trưa.

Nhớ ai tháng đợi năm chờ,

Nhớ người độ ấy bây giờ là đây.

    Dù có lời phụ chú: “Tương truyền, hai bài Mưỡu người sau đặt ra, chớ không phải của tác- giả” nhưng cách trình bày bản ghi làm cho những người đọc dễ nghĩ rằng đó là sáng tác của Cụ Dương Khuê.

    Công trình biên khảo này có ảnh hưởng sâu rộng trong giới nghiên cứu, đặc biệt là ở miền bắc sau 1975. Không khó khăn gì có thể thấy nó được một số người sưu tầm, nghiên cứu nhặt, trích vào sách, vào bài của mình từ việc gán nó cho những bài hát ở cửa đình Lỗ Khê đến các bài khảo cứu khác. Đặc biệt là văn bản của nó được coi như là văn bản chính thức trong diễn xướng và nghiên cứu.

 

image 6

Ảnh số 4: Bìa lót Việt Nam Ca trù biên khảo

Đọc một số bài của các tác giả Dương Thiệu Tống, Đỗ Lai Thúy, Hà Văn Thùy… gần đây, ta thấy rõ ràng họ lại cứ vin vào trổ mưỡu I, vốn là những điều Cụ Dương Khuê không từng viết ra, để đọc tâm sự của chính Cụ. Từ việc xem chi tiết “Tuyết muốn lấy ông” và “Ông muốn lấy Tuyết” rồi tính ra tuổi “tơ liễu”, “hứa giá” của đào nương, thấy bất hợp lí so với 15 năm, rồi gán cho nó là tâm sự chỉ mối quan hệ giữa vua Tự Đức và Cụ  để nêu lên vấn đề “oan khuất” hay “nỗi oan ba thế kỉ” (Hà Văn Thùy) ở đây.

    Đó là sự trớ trêu khi không làm công tác khảo sát văn bản đã vội bình luận hay phân tích. Phải khảo trước rồi mới bình sau, mới là cung cách làm việc đúng đắn.

    Về tên riêng hay phiếm chỉ, từ những ghi chép trên, ta thấy, với hồngtuyết có hai khả năng xẩy ra: thứ nhất là một (hoặc hai) ca nương nào đó lấy nghệ danh là Hồng và Tuyết, cái này đã được Cụ Ôn Như Nguyễn Văn Ngọc đặt ra từ rất sớm, trong điều kiện ca trù còn rất thịnh hành đầu thế kỉ XX.

    Đồng thời, theo ghi chép của hai bản Nôm, chúng tôi nghiêng về hướng có một đào nương tên (hoặc nghệ danh) là Tuyết được Cụ Dương Khuê tặng bài hát nói. Khi viết, Cụ khéo lồng vào văn hai từ phiếm chỉ hồng tuyết (chỉ ca nương) để ngầm nhắc tên nàng. Điều này xảy ra với nhiều tên riêng khác. Như tặng đào Cúc thì mở đầu bằng: Quân phi ẩn dật/ Cớ làm sao ái cúc gọi là tên. Tặng đào Phẩm thì dùng luôn 2 màu hồng của phẩm: Giận hồng quân ghen ghét kẻ hồng quần. Điều này thường thấy trong thơ ca thù tạc.

     Nhưng khi mấy chữ đó nằm trong câu văn (phần lời của điệu hát thì các cụ xưa nhất loạt gọi là “văn”) thì rõ ràng hồng tuyết chỉ là những danh từ phiếm chỉ các đào nương như cách ghi không viết hoa của Cụ Trần Trung Viên, người gần với thời điểm sáng tác và sinh hoạt của Cụ Dương Khuê cũng như các ca nương. Chắc tuổi của ca nương như trong bài hát không hơn tuổi Cụ Trần Trung Viên bao nhiêu.

    Việc hai chữ hồng tuyết chỉ ca nương là điều có tiền lệ. Về chữ hồng, Hán Việt từ điển trích dẫn cho ta nghĩa (nghĩa thứ 4.) “Chỉ người đẹp. Như ôi hồng ỷ thúy, kề dựa người đẹp”. Từ tuyết trong bạch tuyết có nghĩa: hình dung da thịt trắng đẹp mịn màng. Người phụ nữ má ửng hồng, da trắng mịn là ca nương thường được phiếm chỉ là hồng – tuyết.

    Trong một văn bản viết trên ván vào năm 1735 chúng tôi gặp những chữ “hồng tuyết dâng ca” để chỉ cảnh ca nương trong triều hát mừng người đỗ đạt. Điều này chứng tỏ đó là danh từ chung để chỉ đào nương mà thôi.

    Về mặt văn bản, chúng ta có thể khẳng định: bài hát nói này của Cụ Dương Khuê là hoàn toàn không có  phần mưỡu. Phần mưỡu là do người tham gia cuộc hát thêm vào, họ chỉ lẩy ý nào đó của tác giả mà hát cho vui vẻ mà thôi, đặc biệt nhấn mạnh cái ý thưởng lạc.

    Suy đi tính lại, chúng tôi cho rằng chính những văn bản Nôm là những văn bản gần với sáng tác của Cụ Dương Khuê nhất, từ đầu đề, chữ nghĩa đến phong cách. Các bản quốc ngữ lần lượt trải qua một quá trình dị bản kiểu dân gian hóa dẫn tới việc người ta có thể tiếp nhận ý nghĩa và nội dung khác đi.

    Việc tách phần phần mưỡu, phần hát nói riêng ra để nhìn nhận là việc cần thiết để thấy được những ý nghĩa mà chính Cụ Dương Khuê muốn kí tải trong tác phẩm. Về phong cách, ta dễ dàng nhận ra rằng, kể cả những bài tặng đào nương khác có mưỡu, dù mang mĩ cảm hài hước nhưng Cụ Dương Khuê bao giờ cũng giữ sự đúng mực, tinh tế, cẩn trọng, độ lượng của một bậc nho phong, một cây đại bút. Vui vẻ dí dỏm nhưng đầy trân trọng lịch lãm. Trổ mưỡu I thì đúng như nhận xét tinh tế của Cụ Ôn Như Nguyễn Văn Ngọc là do người khác “làm đùa”, “không cắn với bài”, “nhưng có phần lẳng lơ, nghe cũng được”. Trổ mưỡu II đỡ hơn nhiều nhưng câu bát thứ hai sao vẫn nặng nề thưởng lạc: Sớm tình tình sớm, trưa tình tình trưa.

    Quan viên và đào nương đi hát thì việc thêm mưỡu vào cho hợp cuộc vui là bình thường, nhưng nhà nghiên cứu kéo những gì không phải của Cụ vào mà luận bàn những kí tải tâm sự tác giả thì e rằng sẽ làm hại đến cái tinh thần phong nhã mà Cụ vốn có và tác phẩm đem đến cho chúng ta.

Hà Nội 5 – 1 – 2016.

 

 

Top