Puskin là nhà hậu hiện đại đầu tiên

fShare
0

Andrây Bitov (1937-) là cây bút cựu trào của văn học Nga xôviết, một trong những nhà văn bậc thầy về nghệ thuật châm biếm và lột tả những chuyện đắng cay, đau đớn trong đời sống Nga nửa sau thế kỷ XX. Vì cái nhìn phê phán, luôn đối mặt với sự thật, trong thời kỳ Xô viết, ông không được khẳng định tên tuổi. Tiểu thuyết nổi tiếng nhất của ông là cuôốn "Ngôi nhà Puskin", được xuất bản ở Mỹ năm 1978. Từ năm 1979 Bitov tổ chức xuất bản tạp chí Metropon, một tạp chí văn học phi chính thống, "ngoài luồng". Từ ngày đó, các sáng tác của ông không được phép công bố. Tiểu thuyết "Ngôi nhà Puskin" dù có tiếng vang xuyên châu lục, trong nước cũng chỉ được in dưới hình thức các trích đoạn trong tập truyện "Thời gian của người". Từ năm 1991 đến nay ông nhận nhiều giải thưởng văn học Nga và quốc tế, là Chủ tịch Hội Văn bút Nga và là giáo sư thỉnh giảng của nhiều trường đại học ở Nga , Mỹ và châu Âu.

Bài trả  lời phỏng vấn dưới đây được thực hiện tại Hội chợ sách quốc tế lần thứ15 ở Praha. (NATALIA  SUDLIANKOVÁ - phóng viên)


Anđrây  Gêorgievich ! Điều gì đã đưa ngài đến với sáng tác văn học? Danh vọng, tiền bạc hay nhu cầu thi thố ?

-Tôi bị ám ảnh bởi tư tưởng tác phẩm. Sáng tác của tôi là sự lý giải cuộc sống của một người đã sống và cầm bút quá nửa thế kỷ. Tôi ước ao đến ngày viết được một tác phẩm lý tưởng, hay nhất của đời mình.

Điều đó là có thể ?

- Rất khó. Cuốn sách đó chỉ có thể viết trong một trạng thái đặc biệt. Một trạng thái ngẫu hứng, tự phát, khi mà ngôn từ nối đuôi nhau gắn kết một cách tuyệt diệu. Trong trạng thái khác, một cuốn sách như thế không thể khởi thảo, cũng không thể có sự kết thúc. Những cuốn sách khá nhất của tôi lâu nay chỉ viết một hơi không nghỉ, mà tôi cũng chẳng phải xem lại, sửa chữa gì.

Phải chăng đây là cách nói của những người lâu nay vẫn thường được coi như những thợ  cả của ngôn từ và  bút pháp ?

- Tôi nhớ, dưới thời Xô viết, tôi chỉ viết một đêm là xong Nàng Pênêlôp. Ai đọc cũng muốn in, nhưng lại sợ. Có một người rất thân với Lêônit Lêônôp - tác giả cổ điển của văn xuôi xô viết, hứa với tôi là sẽ đem bản thảo đến gặp Lêônôp nhờ bảo lãnh. Lêônốp xem qua đã lắc đầu từ chối. Nghe nói ông nhận xét rằng: " Cậu này có năng khiếu đấy nhưng chẳng để ý gì đến từ ngữ cả." Nghe vậy, tôi bảo: Cứ mặc cho ổng nói. Cứ mặc cho ông ấy đi mà làm việc với từ ngữ. Còn tôi, từ ngữ xui khiến tôi, chứ không phải tôi điều khiển từ ngữ. Sáng tác sẽ thành cơn nghiện, nếu như ta thành nô lệ bám đuổi ngôn từ.

Tác phẩm nào của ngài có tầm quan trọng đặc biệt ?

- Đối với tôi chúng đồng hạng, sàn sàn một lứa thôi, vì tất cả đều được viết một cách chân thành. Nhưng tôi lại thích những cuốn không nổi tiếng. Những cuốn mà dư luận đánh giá cao, đối với tôi lại ít ý nghĩa. Tôi thích những trang viết theo kiểu bản năng, tự phát. Thường là có những ý đồ nung nấu từ lâu, đột nhiên chúng bùng nổ, và tôi viết ra hoàn toàn khác với những gì mình mong đợi trước đó. Nhưng cuối cùng, tĩnh tâm nhìn lại, hoá ra mình đã thực hiện được đúng ý đồ.

Những dự đồ sáng tác thường nảy sinh, đến với ngài và chúng có một cuộc sống riêng chứ?

- Đúng vậy, nhưng thoạt đầu chúng chỉ tiềm ẩn xa xôi. Cho nên tôi cũng như anh chàng ngốc dân gian, chẳng làm lụng gì cả, nhưng thật ra trong tiềm thức chàng ta, trong sâu xa đâu đó, các sáng kiến, ý đồ vẫn sinh sôi, cựa quậy, lớn lên. Có khá nhiều dự đồ sang tác đến với tôi trong giấc ngủ. Khi đó, tôi choàng thức giấc và lao vào bàn, viết...

Ngài thường nói rằng, đặc trưng của văn học Nga là những cú nổ của năng lượng sáng tạo, chứ không có sự bình ổn, cân bằng. Điều đó là do văn học Nga thiếu những "người thợ lành nghề" có thể tạo ra sự ổn định, bình ổn ?

- Giai đoạn văn học mà tôi yêu thích nhất trong văn học Nga, được gọi là "Thời đại vàng", chính là giai đoạn kéo dài khoảng 20 năm, khi Puskin đã đến độ chín và khi Gôgôn kết thúc tập đầu "Những linh hồn chết". Khi đó có 6 người đồng hành...

Puskin, Gôgôn, Lermôntôp...?

- Vâng, ...Gribojeđôp, Trađaiep và Dahl (1)- người kế tiếp 5 người trước mình, đã có công tập hợp và thống nhất ngôn ngữ Nga.Trađaiep phát điên, Puskin và Lermôntôp thì bị bắn chết. Gribojeđốp bị những kẻ đạo Hồi cuồng tín ở Iran giết chết. Dahl, một người có gien Tây Âu, tiếp tục sự nghiệp. Năm người kia, theo tôi, không phải là họ làm việc, mà là họ tự bùng nổ. Một câu chuyện được viết ra từ nhiều góc nhìn thể loại, để rồi cuối cùng tác phẩm như một chỉnh thể cuốn mình bay lên. Ba cuốn tiểu thuyết Nga đầu tiên không thể gọi chúng là tiểu thuyết cổ điển được. Evghênhi Ônêghin là tiểu thuyết bằng thơ, Những linh hồn chết là thơ - văn xuôi, Nhân vật của thời đại chúng ta là tiểu thuyết được tạo lập nên từ các truyện ngắn. Tất cả các tác phẩm đó đều nằm ngoài cái hộp thể loại.

Nằm ngoài khuôn khổ thể loại?

- Tất nhiên, khi tôi giảng bài ở Mỹ, một trong những đề tài tôi đề cập đến là chiếc nôi phát sinh của chủ nghĩa hậu hiện đại. Tôi đã chứng minh luận điểm của mình trên cơ sở các tác phẩm của "Thời đại vàng". Các nhà văn thời ấy có tất cả những dấu hiệu đặc trưng của của chủ nghĩa hậu hiện đại: sự tự do thể loại, ngôn ngữ bình luận của tác giả, phản nhân vật v.v. Do vậy, rất dễ  chứng minh rằng, chủ nghĩa hậu hiện đại xuất hiện ở Nga, và Puskin là nhà văn hậu hiện đại đầu tiên. Vào "Thời đại vàng", người ta không sản xuất sách. Đó là một nền văn học trẻ, về cơ bản là văn học của những thiên tài, văn học không chuyên nghiệp.

Liệu có  tiêu chí nào đó  để phân loại : viết tốt và  viết tồi?

- Không có đâu. Tôi rất hoảng sợ khi nghĩ rằng không hề tồn tại một tiêu chí nào để đánh giá. Theo thời gian, các tác phẩm hoặc là tiếp tục sống, hoặc là chết. Một nhà phê bình văn học tên tuổi có nói: " Nếu tác phẩm được một thế hệ đọc, thế là được rồi. Được hai thế hệ đọc, thế là tốt hơn rồi. Được 3 thế hệ đọc, thế là ghê đấy. Được tới 4 thế hệ đọc, tác phẩm đã thuộc loại có đẳng cấp rồi." Cách đây không lâu, tôi có viết một bài báo có chút chống đối Đôxtojevxki. Tôi yêu Đôx. nhưng hơi khó chịu khi thấy người ta cố chứng minh ông là nhà văn Nga vĩ đại nhất. Tuy nhiên trong bài báo đó tôi đã thừa nhận là tôi rất hoảng hốt khi nghĩ tới chuyện không hề có một tiêu chí nào cho phân hạng văn chương. Bởi vì nếu như người ta coi Solgiênhitxưn và Nabôcôp là những tác giả lớn, thì tôi thực sự không biết thế nào là một sáng tác tốt nữa.

Có  người coi tác giả của những tiểu thuyết hình sự  Ross Mcdonald là một tác gia viết tốt.

- Chẳng hạn tôi không biết cuốn Harry Potter có phải là một "sáng tác tốt" hay không. Rõ ràng là rồi sẽ có khoảng 4 thế hệ đọc nó. Tôi có cảm giác: "văn học tốt", đáng tiếc, chỉ tồn tại trong phạm vi hẹp. Cũng như trong nhạc giao hưởng, chúng ta chú ý tới người diễn tấu (interpret). Trong văn học, độc giả chính là  người diễn tấu. Giá mà chúng ta có thể đến với độc giả như đến thẳng chỗ người chơi dương cầm, thì mọi chuyện thật rõ ràng, đâu vào đấy.

Vào cái thời rất ít độc giả  văn chương như hiện nay, có  thể nói rằng, tốt nhất là  cứ kiếm gì đó mà  đọc còn hơn không đọc tẹo nào. Ngài nghĩ  gì về tiểu thuyết trinh thám và tiểu thuyết cho phụ nữ ?

- Ngày nay tất cả mọi người đều học đọc. Tất nhiên vẫn có những nước có nhiều người mù chữ, nhưng số đó ít thôi. Tiếc là vì nỗi lo cơm áo, nghề nghiệp, người ta phải chạy khắp nơi. Không có việc gì làm, người ta không kiếm được tiền, cũng chẳng kiếm được những món ăn tinh thần tử tế. Cho nên khi thất nghiệp, tốt nhất là giết thời gian bằng cách đọc bất cứ thứ gì lọt vào tay. Thủ tiêu được thói quen đọc như vậy là rất khó. Hoàn cảnh như vậy thuận lợi cho các loại thuốc kích thích, ma tuý chứ không phải cho văn chương.

Vậy văn học Nga hôm nay theo ngài có gì đặc biệt?

- Người ta vẫn viết đấy chứ... Các nhà phê bình đều nghĩ rằng chất lượng của văn học thời trước cao hơn, còn thời nay thấp hơn. Đã xuất hiện một thị trường tự do cho văn học. Bước vào thị trường đó là những cây bút tỉnh táo, không hề ảo tưởng, những người suy nghĩ rất thực tế, những nhà văn chuyên nghiệp, như những cây bút trinh thám chẳng hạn. Còn những ai uốn viết một cái gì đó thực sự nghiêm túc thì đều không thể nuôi sống được bản thân mình như ở các nước phương Tây.

Còn các nhà văn nổi tiếng thì sao? Tôi không nói tới mảng văn học trinh thám và viết cho phụ nữ.

- Ngài có tưởng tượng được không : tôi không đủ tiền mua sách, mặc dù tôi là nhà văn nổi tiếng, "người của công chúng". Tôi kiếm tiền bằng cách khác. Thậm chí lâu nay tôi phải cho thuê căn hộ của mình. Tôi không xấu hổ vì điều đó. Bởi vì đằng nào thì tôi cũng vẫn sống như trước đây, chẳng có gì thay đổi cả. Hiện tại tôi vẫn cho in các tác phẩm của mình theo ý muốn. Tôi không bị kiểm duyệt làm phiền.Và tôi hài lòng vì điều đó. Vượt lên một tầm cao là chuyện khó. Nhưng ở đấy lại có cái khó khác: những cạnh tranh, thách thức mới, những giải thưởng mới, những tên tuổi, tài năng trẻ xuất hiện bên cạnh mình...

Giải Booker có ý nghĩa gì không ?

- Tôi đã trả lời ban nãy rồi. Nó được lập ra không hay cho lắm. Được lập theo khuôn mẫu nước Anh. Nhưng người Anh có thói quen đánh giá mọi thứ theo luật đấu trường thể thao. Trong khi đối với chúng tôi đấu trường thể thao và đấu trường văn học là khác nhau hoàn toàn. Trong cùng một điều kiện như nhau thì cần phải chọn những tác phẩm nào là tốt nhất, nhưng ở chỗ chúng tôi, các thành viên của hội đồng giám khảo lại mỗi người có một sở thích riêng. Khi giải Booker đầu tiên công bố, tôi tự nhủ: Lấy cái giải này để làm gì nhỉ? Nhưng rất mừng là hội đồng đã kịp đưa giải đó cho Bulat Okudav . Anh ta rất xứng đáng. Không thể nào đoạt giải Booker một cách tình cờ đâu. Tôi không theo dõi vì tôi không thích.

Vậy ngài theo dõi giải nào?

Hiện tại tôi đang chỉ đạo hội đồng chấm Giải Puskin mới. Tôi cố gắng trao giải đó cho những ai chưa hề nhận một thứ giải nào, ưu tiên cho những tác giả nông thôn và vùng xa xôi. Chẳng hạn cho anh chàng thợ rèn ở Zlatoust hay cho một bác sĩ ở Petrozavodsko. Đó là những tuyệt tác được viết bởi những những cây bút thực sự có tài, những người giữ gìn các truyền thống cổ điển quý giá. Nền móng của những tác phẩm cổ điển tương lai bao giờ cũng vẫn là nền văn học Nga huy hoàng, vĩ đại xưa, chứ không phải những thứ mà người ta cứ cố đuổi bắt hoặc cố vượt qua. Văn học Séc rất độc đáo, đáng kinh ngạc khi nó "lạc hậu". Cái gì bị xem là lạc hậu cuối cùng thường vượt lên trước. Những nhà văn nông thôn thường hay dẫn đầu, trong khi họ chẳng hề vội vã, chẳng theo đuổi cái gì cả.

Người sáng lập đại học Matxcơva Lômônôxôp thời xưa đã cuốc bộ đến Pêtrôgrat từ tận vùng Arkhanghensko ...

- Một so sánh chính xác đấy! Cho nên tôi nghĩ, ở nước Nga, văn học không chuyên nghiệp đang tiếp tục sống. Chuyên nghiệp là nhưng ai viết truyện trinh thám, truyện diễm tình. Họ là những doanh nhân chứ không phải là những nghệ sĩ thực thụ, không phải là những nhà văn. Cố nhiên văn học đại chúng cũng có những thang bậc riêng của nó.

Chúng ta có thể so sánh với sự  ảnh hưởng của môt "Prêt-à-porter" bởi mốt "Haute-couture" (2) được không?

- Hoàn toàn chính xác. Cái cao thường chi phối cái thấp. Tại châu Âu hôm nay chúng ta có thể tìm thấy Sêchxpia hay Xecvantec ở chỗ nào? Khắp nơi, trong nhà hát, hiệu sách, đề tài về hai vị đó hiện ra trong nghệ thuật tạo hình và ở bất kỳ nơi nào, lúc nào. Ở nước Nga sự quá độ từ một nền văn hoá cao tới một nền văn minh thường chịu đựng những gánh nặng của chiến tranh và cách mạng. Lần nào cũng vậy, khi chúng tôi đi từ văn hoá đến văn minh, chúng tôi thường nếm những cay đắng lịch sử. Chúng tôi chỉ còn có ngôn ngữ. Ngôn ngữ, cái kỳ quan tinh thần vĩ đại  nhất này đã cổ vũ tôi. Ngôn ngữ đã tiêu hoá được tất cả : chủ nghĩa bônsêvich, chế độ Xô viết và bây giờ tiếp tục tiêu hoá nốt những gì của chủ nghĩa Amêricơn, tới mức cái nào thì cuối cùng cũng có được vị trí của mình. Tôi tin vào ngôn từ, vì nó biết mơn trớn, an ủi con người, biết tố cáo, và biết cám ơn.

(1) Nhà văn và nhà ngôn ngữ học Nga, gốc Đan Mạch và Đức, tác giả cuốn từ điển giải thích tiếng Nga, cho đến nay vẫn là cuốn từ điển duy nhất bao hàm cả ngôn ngữ viết lẫn khẩu ngữ, xuất bản năm 1867 (ND)

(2) Prêt-à-porter: mốt thời trang may sẵn, lưu hành nhiều nước; Haute-couture: mốt thời trang cao cấp ở Pháp, đặt may riêng cho từng người trên toàn thế giới, được nhà nước bảo hành thương hiệu.

PHẠM THÀNH HƯNG dịch

Từ LITERARKY V SITI - 8/2009

fShare
0
Top